Samsun Limanı: Kim İşletiyor, Hinterlandı Ne Kadar Geniş?

Samsun Limanı, Cey Grubu’na bağlı Ceynak Lojistik’in 2008’deki özelleştirme ihalesiyle aldığı 36 yıllık işletme hakkı kapsamında, 2010’dan bu yana Samsunport adıyla işletiliyor. Liman en çok, işletmecinin ifadesiyle Türkiye’nin Karadeniz’de doğrudan demiryolu bağlantısı olan tek uluslararası intermodal limanı olmasıyla biliniyor. Konteyner, genel kargo, dökme yük ve ro-ro hizmeti veriyor; kara tarafındaki etki alanı ise Sinop’tan Konya’ya, Ankara’dan Malatya’ya uzanıyor.

Bu yazıda limanın sahiplik yapısını, fiziki özelliklerini, demiryolu ve deniz bağlantılarını ve hinterlandın Samsun ile İç Anadolu’daki bir üretici için ne anlama geldiğini doğrulanmış kaynaklara dayanarak özetliyorum. Son bölüm ise kendi değerlendirmem.

Samsun Limanı kimin, kim işletiyor?

Samsun Limanı uzun yıllar Türkiye Cumhuriyeti Devlet Demiryolları (TCDD) tarafından işletildi. Limanın kendi tarihçesine göre iskeleler 1944’te devlet liman işletmesine bağlandı, 1953’te yürürlüğe giren 6186 sayılı kanunla TCDD’ye devredildi. Bugünkü rıhtımların inşası da aynı dönemde başladı.

Özelleştirme süreci 2008’de tamamlandı. Özelleştirme İdaresi Başkanlığı’nın 16 Mayıs 2008’de yaptığı ihalede Samsun Limanı’nın 36 yıllık işletme hakkını Ceynak Lojistik ve Ticaret A.Ş. kazandı. Ceynak, Cey Grubu’nun lojistik şirketidir. Liman işletmesi 1 Nisan 2010’da fiilen devralındı ve liman o tarihten itibaren Samsunport Uluslararası Liman İşletmeciliği A.Ş. adıyla faaliyet gösteriyor.

Burada bir ayrımı netleştirmek gerekiyor: devredilen, limanın mülkiyeti değil işletme hakkıdır. “Samsun Limanı kimin?” sorusunun kısa cevabı şudur: altyapının mülkiyeti kamuda kalır, günlük işletme ve hizmetler ise belirlenen süre boyunca özel işletmecinin sorumluluğundadır.

Samsun Limanı’nın özellikleri: rıhtım, saha ve hizmetler

Liman iki ana bölümden oluşuyor: ana liman ve sanayi rıhtımı. Konteyner, genel kargo ve dökme yük rıhtımlarının yanında tren-feri yanaşma yerleri, kapalı ve açık depolama alanları ve konsolidasyon (CFS) sahası bulunuyor. Rıhtım derinlikleri, saha büyüklükleri ve kapasite gibi rakamlar yatırım ve düzenlemelerle değişebildiği için güncel değerleri işletmecinin resmi terminal sayfasından kontrol etmek en doğrusu.

Hizmet tarafında liman konteyner, genel kargo, dökme yük, ro-ro ve demiryolu taşıma hizmetleri sunuyor. Kılavuzluk ve römorkaj hizmetleri de liman bünyesinde veriliyor. Bir üretici için bu tablonun anlamı şu: tek bir noktada farklı yük tiplerini, depolamayı ve kara–deniz–demiryolu aktarmasını planlayabilmek.

Demiryolu bağlantısı: Samsun–Kalın hattı

Limanı diğer Karadeniz limanlarından ayıran asıl unsur demiryoludur. Samsun Limanı’nı İç Anadolu’ya bağlamak amacıyla inşa edilen Samsun–Kalın hattı, Samsun ile Sivas’taki Kalın istasyonu arasında yaklaşık 378 kilometre uzanıyor. Hat, 83 yıllık hizmetin ardından 29 Eylül 2015’te modernizasyon için trafiğe kapatıldı.

Anadolu Ajansı’nın aktardığı bilgilere göre çalışmalarda hattın alt ve üst yapısı tamamen yenilendi, Avrupa Birliği standartlarında sinyalizasyon kuruldu, 12 tünelde iyileştirme yapıldı ve tarihi köprüler restore edildi. Hatta ticari deneme seferleri Mayıs 2020’de başladı.

Liman içinde de demiryolu altyapısı dikkat çekici. Samsunport’un açıklamasına göre sanayi rıhtımında hem 1.435 mm (standart) hem de 1.520 mm hat açıklığında demiryolları bulunuyor; 1.520 mm, Rusya ve eski Sovyet coğrafyasında kullanılan geniş hat ölçüsüdür. Tren ile gelen katı dökme yüklerin doğrudan kapalı ambara boşaltılabilmesi de limanın sunduğu imkânlar arasında.

Ro-Ro, tren-feri ve Karadeniz bağlantıları

Limanın deniz tarafındaki etki alanı, Samsunport’un tanımına göre Gürcistan’daki Batum ve Poti’den Rusya’daki Novorossiysk ve Tuapse’ye, Romanya’da Köstence’den Bulgaristan’da Varna’ya kadar Karadeniz limanlarını kapsıyor.

Bu bağlantıların somut bir örneği Samsun–Kavkaz tren-feri hattıdır. Hat, 19 Şubat 2013’te Türkiye ve Rusya ulaştırma bakanlarının katıldığı bir törenle Samsun Limanı sanayi rıhtımında hizmete açıldı. Limandaki geniş hat ölçüsündeki raylar ve tren-feri rampası bu tür bir trafiğe altyapı olarak hâlâ imkân veriyor.

Rusya ve Kafkasya limanlarına yönelik ro-ro ve feribot seferlerinin sıklığı ve güzergâhları ise Karadeniz’deki bölgesel koşullara göre değişebiliyor. Bu nedenle sevkiyat planlayan bir firmanın sefer bilgisini doğrudan liman işletmesinden ya da hat operatöründen teyit etmesi en sağlıklı yoldur.

Samsun Limanı hinterlandı ne kadar geniş?

Hinterland, bir limana yük gönderen ve limandan yük alan kara bölgesidir. Samsunport, karayolu ve demiryolu bağlantıları sayesinde şu illeri hinterlandı içinde sayıyor: Sinop, Çorum, Amasya, Ordu, Sivas, Erzincan, Yozgat, Tokat, Kastamonu, Ankara, Kırşehir, Kayseri, Niğde, Konya ve Malatya.

Bu liste, limanın yalnızca Orta Karadeniz’e değil, İç Anadolu’nun önemli bir bölümüne hizmet etme iddiasını gösteriyor. Samsun’daki bir üretici için hinterland, ihracat yükünü kısa bir kara mesafesiyle gemiye ulaştırabilmek demek. Çorum, Amasya, Tokat ya da Sivas’taki bir üretici içinse soru biraz farklı: Samsun, Karadeniz’e açılan pazarlar için Mersin, İzmir veya Marmara limanlarına göre daha kısa ve daha uygun bir kapı olabilir mi?

Bu sorunun cevabı ürüne, varış pazarına ve navlun koşullarına göre değişir. Karadeniz ülkelerine giden yükte coğrafi avantaj belirgindir. Uzak pazarlara giden konteyner yükünde ise hat bağlantıları ve aktarma seçenekleri belirleyici olur.

Hinterlandı değerlendirirken ildeki diğer tesisleri de hesaba katmak gerekir, çünkü Samsun’daki tek liman tesisi Samsunport değil. Kutlukent’teki organize sanayi bölgesinde bulunan Yeşilyurt Limanı, TÜRKLİM kaydına göre Yeşilyurt Demir Çelik tarafından işletiliyor ve dökme ile genel kargo elleçliyor. Toros Tarım’ın Samsun terminali ise 2005’teki özelleştirmeyle Toros’a geçti ve o tarihten bu yana üçüncü taraflara da dökme kuru ve sıvı yük elleçleme hizmeti veriyor. Bu tesisler, özellikle dökme yükte ildeki seçenekleri artırıyor.

Hinterlandı ne genişletir? Benim görüşüm

Bu bölüm bir değerlendirmedir; kesinleşmiş bir projeyi değil, kendi okumamı yansıtır.

Bence bir limanın hinterlandını haritadaki il listesi değil, yükün o limana ulaşma maliyeti ve güvenilirliği belirler. Samsun’un elinde bu açıdan güçlü bir kart var: limana kadar inen ve yenilenmiş bir demiryolu. Bu kartın tam değerini bulması için üç şeyin birlikte ilerlemesi gerektiğini düşünüyorum.

• Demiryolu kullanımının artması: Yenilenen hattın İç Anadolu’daki sanayi bölgeleriyle düzenli blok tren bağlantılarına dönüşmesi, Samsun’u uzak iller için de hesaba katılır hâle getirir.
• Yeni hızlı demiryolu: Ankara’yı Çorum ve Merzifon üzerinden Samsun’a bağlaması planlanan hızlı demiryolu, tamamlandığında yolcunun yanında yük taşımacılığına da katkı sağlayabilir. Projenin hangi aşamada olduğunu Ulaştırma ve Altyapı Bakanlığı‘nın duyurularından izlemek gerekir. Bir hat açılmadan onu sevkiyat planına katmamak gerekir; ben de onu gerçekleşmiş bir gelişme değil, izlenmesi gereken bir olasılık olarak görüyorum.
• Limanın arkasındaki lojistik: Depolama, konsolidasyon ve gümrük süreçlerinin limana yakın ve öngörülebilir biçimde işlemesi, kara bağlantısı kadar önemlidir.

Kafkasya, Orta Asya ve Orta Doğu yönündeki transit potansiyel sık konuşulur. Bence bu potansiyel, Samsun’un coğrafyasından çok, bu bağlantıların düzenli ve kesintisiz çalışmasına bağlı olarak gerçeğe dönüşecek.

Kısa özet ve kapanış

Samsun Limanı, TCDD’den Ceynak’a 36 yıllığına devredilen işletme hakkıyla Samsunport adı altında çalışıyor. Demiryolu bağlantısı, geniş terminal sahası ve çok amaçlı rıhtımları, onu işletmecinin tanımıyla Türkiye’nin Karadeniz bölgesindeki en büyük limanı yapıyor. Hinterlandın gerçekten ne kadar genişleyeceğini ise önümüzdeki yıllarda demiryolu kullanımı ve yeni hatlardaki ilerleme gösterecek.

Samsun merkezli bir grup olarak Tuvti bünyesindeki Dış Ticaret ekibimiz, bölgedeki üreticilerle bu soruları birlikte ele alıyor.